Η ρομαντική όπερα διαμορφώθηκε στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα ως η οπερατική έκφραση του ρομαντισμού. Το αισθητικό της πρόγραμμα διατύπωσε ο Ernst Theodor Amadeus Hoffmann [Ερνστ Τεόντορ Αμαντέους Χόφφμαν] στον διάλογο Der Dichter und der Komponist [Ο ποιητής και ο συνθέτης] (1813). Εκεί υποστήριξε ότι η ρομαντική όπερα είναι η μόνη αληθινή όπερα, επειδή η μουσική βρίσκει το οικείο της πεδίο στον κόσμο του θαυμαστού. Ο υπότιτλος ρομαντική όπερα [romantische Oper], τον οποίο είχε χρησιμοποιήσει ήδη ο Hoffmann το 1808, καθιερώθηκε με τον Der Freischütz [Ο ελεύθερος σκοπευτής] (1821) του Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ]. Η μουσική ιστοριογραφία επέκτεινε αργότερα τον χαρακτηρισμό σχεδόν σε ολόκληρη την οπερατική παραγωγή ανάμεσα στον κλασσικισμό και τον μοντερνισμό, γενίκευση την οποία ο Carl Dahlhaus [Καρλ Νταλχάους] (Die Musik des 19. Jahrhunderts [Η μουσική του 19ου αιώνα], 1980) θεώρησε απλουστευτική.
Τα λιμπρέτα της ρομαντικής όπερας αντλούσαν από τη ρομαντική λογοτεχνία, ιδίως από τα μυθιστορήματα του Walter Scott [Ουώλτερ Σκοτ] και τα δράματα του Victor Hugo [Βικτώρ Ουγκώ], καθώς και από τον William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Κυρίαρχα γνωρίσματα του είδους αποτελούν ο άκρατος συναισθηματισμός, η αναδρομή στον Μεσαίωνα με τα σκοτεινά δάση και τα γοτθικά κάστρα του βορρά, η φύση, το υπερφυσικό και η λαϊκή παράδοση. Η πλοκή διέπεται από το δίπτυχο «πάθος και θάνατος»: ο μοιραίος έρωτας εκτυλίσσεται συνήθως σε ερωτικό τρίγωνο, το οποίο παγιώθηκε στο φωνητικό σχήμα υψίφωνος, οξύφωνος, βαρύτονος. Οι σκηνές τρέλλας, όπως στη Lucia di Lammermoor [Λουτσία ντι Λαμμερμούρ] (1835) του Gaetano Donizzetti [Γκαετάνο Ντονιτζέττι], και η ανάμειξη του τραγικού με το κωμικό και το γκροτέσκο διεύρυναν το δραματικό φάσμα. Το πολιτικό στοιχείο, με αιτήματα ελευθερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης, εμφανιζόταν συχνά μεταμφιεσμένο σε ιστορικό θέμα, ώστε να διαφεύγει τη λογοκρισία.
Στο μουσικό επίπεδο, η ορχήστρα απέκτησε αυτοτελή δραματική λειτουργία. Το ηχόχρωμά της εμπλουτίστηκε με νέα όργανα, όπως το κόρνο με έμβολα και το μπάσο κλαρινέτο, και με την ευρύτερη χρήση του αγγλικού κόρνου, ενώ τα υπομνηστικά μοτίβα συνέδεαν μουσικές ιδέες με πρόσωπα και καταστάσεις. Η δομή των αυτοτελών αριθμών χαλάρωσε: στην ιταλική όπερα το ρετσιτατίβο και η άρια εντάχθηκαν σε ευρύτερες σκηνές, σύμφωνα με τη «συνήθη μορφή» [la solita forma]. Η γερμανική όπερα συνδύασε τους ομιλούμενους διαλόγους του ζίνγκσπιλ με ενότητες συνεχούς μουσικής, όπως το μελοντράμ της Χαράδρας του Λύκου στον Ελεύθερο σκοπευτή. Στη σκηνή, το φωταέριο, που εγκαταστάθηκε στην Όπερα του Παρισιού το 1822, επέτρεψε τη διαβάθμιση του φωτός και την απόδοση νυχτερινών τοπίων, οραμάτων και φαντασμάτων.
Στη Γερμανία το είδος κορυφώθηκε με τις τρεις όπερες τις οποίες ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] χαρακτήρισε ρητά ρομαντικές όπερες: Der fliegende Holländer [Ο ιπτάμενος Ολλανδός] (1843), Tannhäuser [Ταννχώυζερ] (1845) και Lohengrin [Λόενγκριν] (1850). Αμέσως μετά ο Wagner στράφηκε στο μουσικό δράμα. Στη Γαλλία, τα ρομαντικά γνωρίσματα διαχύθηκαν στην οπερά-κωμίκ και στην γκραντ-οπερά, με εμβληματικό έργο τον Robert le diable [Ροβέρτος ο διάβολος] (1831) του Giacomo Meyerbeer [Τζάκομο Μέγιερμπερ]. Στην Ιταλία, ο Vincenzo Bellini [Βιντσέντσο Μπελλίνι] και ο Donizetti συνδύασαν τη ρομαντική θεματολογία με το ιδεώδες του μπελκάντο. Τα πρώιμα έργα του Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι], όπως η La battaglia di Legnano [Η μάχη του Λενιάνο] (1849), συνδέθηκαν με το Risorgimento [Ριζορτζιμέντο]. Η ρομαντική όπερα τροφοδότησε επίσης τις εθνικές όπερες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης.
Στον ελληνικό χώρο, η ρομαντική όπερα καλλιεργήθηκε κυρίως στα Επτάνησα από τα μέσα του 19ου αιώνα, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον Παύλο Καρρέρ [Pavlos Carrer]. Οι Επτανήσιοι συνθέτες ακολούθησαν τα πρότυπα των Bellini, Donizetti και Verdi και της γκραντ-οπερά και άντλησαν από τη ρομαντική πεζογραφία, όπως ο Καρρέρ στη Fior di Maria [Μαριάνθη] (1868), βασισμένη στα Les Mystères de Paris [Τα μυστήρια των Παρισίων] του Eugène Sue [Ευγένιου Σύη]. Ο Μάρκος Βότζαρης (1861) και η Κυρά Φροσύνη (1868) του Καρρέρ συνέδεσαν το είδος με την πρόσφατη εθνική ιστορία και τη δημοτική παράδοση. Ρομαντικά στοιχεία επιβίωσαν και στην Εθνική Μουσική Σχολή του Μανώλη Καλομοίρη, η οποία ενσωμάτωσε τη δημοτική και τη βυζαντινή παράδοση στο πρότυπο του μουσικού δράματος του Wagner.